Dêûbavtî, rêwîtiyeke bêhempa ye ku dihêle hûn di heman demê de xwe wekî mirovê herî bihêz û herî westiyayî yê cîhanê hîs bikin. Piştî rojeke bi dawî bûyî, dema ku hûn pariyên dawî yên sebra xwe kom dikin, zarokê we li pêşberî we bi serhişkiyeke bêwate an jî bi girînekê disekine... Dengek di hundirê me de dibêje, "Tu westiyayî yî, ew zarok e." Erê, ev rast e. Lê beşa duyemîn û krîtîktir a vê hevokê heye: "Hestên wî/wê jî hene." Tam di wan demên westandinê de, em yek ji ceribandinên herî dijwar lê herî hêja yên dêûbavtiyê didin: vekirina perdeya westandina xwe û nêrîna li dilê zarokê xwe. Ev nivîs rêbernameyek e li ser ka em çawa dikarin wê perdeyê vekin.

Pir caran, wekî dêûbav, em xwe wekî rêvebirên peywiran hîs dikin. Xwarin, xew, dibistan, ders, serşok... Gava ku ev lîsteya kontrolê dirêj dibe, pêdiviyên hestyarî yên zarokê me dikarin dakevin rêzên jêrîn. Bi taybetî dema ku em westiyayî ne, em bala xwe didin ser çareserkirina pirsgirêkeke reftarê, lê hesta bingehîn a wê reftarê bi tevahî ji bîr dikin. Ji zarokekî ku ji bo pêlîstokeke şikestî digirî re gotina "Tiştek tune ku mirov jê re bigirî," ji bo mentiqê me yê westiyayî pratîk e. Lêbelê, di cîhana zarok de ew pêlîstok semboleke berbiçav a şikestina xeyalê, windakirinê û hêrsê ye. Berteka me hesta wî pûç dike, dihêle ew hîs bike ku nayê fêmkirin. Pêngava yekem a avakirina pêwendiyê ew e ku em ji bo bîskekê mentiqê xwe yê mezinan bidin sekinandin û bi çavên wî li cîhanê binêrin.

Baş e, em ê çawa vê yekê bikin dema ku pîlê me xilas bûye? Bersiv ne di jestên mezin de, lê di "sekinîneke" piçûk de veşartî ye. Dema ku zarokê we herî zêde we diceribîne, berî ku hûn bikevin moda otomatîk û dest bi qîrîn, cezakirin an jî dersa mentiqê bikin, tenê pênc saniyan bisekinin. Bêhnê bistînin. Ev navbera kurt ji bo mêjiyê we bes e ku ji moda reaktîf a "şer bike an bireve" derbasî korteksa pêşîn a ku bi mentiqtir û empatîktir difikire, bibe. Di van pênc saniyan de vê pirsa sêrbaz ji xwe bipirsin: "Di binê vê reftarê de kîjan hest û kîjan pêdiviya nepêkhatî veşartî ye?" Belkî pêdiviya wî bi baldarî, hesta ewlehiyê, an jî tenê bi îfadekirina westandina xwe heye. Dema ku hûn reftarê wekî nîşanek û hestê wekî sedema sereke bibînin, çareserî dê bixweber dest pê bike.

Fêmkirin nayê wateya pejirandinê. Hûn ne mecbûr in ku avêtina pêlîstokê ya zarokê xwe bi hêrs bipejirînin, lê hûn dikarin nîşanî wî bidin ku hûn hêrsa wî fêm dikin. Hevoka "Ez dibînim ku tu pir bi hêrs bûyî ji ber ku tiştê te dixwest nebû," ji gotina "Bes e!" pir bi hêztir e. Ev neynikkirina hesta wî ye. Zarokê ku hesta wî tê fêmkirin, xwe ewle hîs dike û ji bo aram bibe vekirîtir dibe. Ji vî xalî şûnde, axaftina li ser reftarê û dîtina rêyên îfadekirina saxlemtir pir hêsantir dibe. Ji bîr nekin, armanca me ne tepisandina hestan e, lê fêrkirina birêvebirina wan bi awayekî saxlem e. Heke hûn dixwazin ezmûnên xwe, kêliyên ku hûn tê de zehmetiyan dikişînin, û çareseriyên ku we dîtine parve bikin, bizanibin ku hûn ne bi tenê ne. Hûn dikarin ramanên xwe bi rêya navnîşana me ya e-nameyê cguhasiptekin@gmail.com bi me re parve bikin.

Di encamê de, westandin rastiyeke dêûbavtiyê ye û ne hewce ye ku hûn xwe ji bo wê sûcdar bikin. Pirsgirêka sereke ew e ku hûn nehêlin ev westandin xezîneya herî hêja ya di navbera we û zarokê we de, ango girêdana hestyarî, qut bike. Carinan, dêûbavtiya herî baş ne bi bêkêmasîbûnê, lê bi wê yekê tê pîvandin ku meriv di rojeke westiyayî de jî li çavên zarokê xwe binêre û bêje "Ez te fêm dikim." Ev diyariya herî mezin e ku hûn dikarin hem bidin wî û hem jî bidin xwe.

Hişyariya KVKK: E-nameyên şandî li gorî KVKK nayên parvekirin, heke hûn bixwazin bên parvekirin, ji kerema xwe vê yekê cuda diyar bikin.

Nîşe ji bo Mamosteyan: Ev prensîba "bisekine û fêm bike" di heman demê de mifteya herî bi bandor e ji bo gihîştina dilê xwendekarekî ku piştî rojeke westiyayî di polê de zehmetiyê dikişîne û avakirina pêwendiyeke avaker pê re.

Zazakî

Dê û Piyê Qeriyayî, Domanê Hestin: Weqto ke Xo Bêzar Hîs Kenê, Se Resenê Hîsanê Domanê Xo?

Dayîkbîyayene û pîbîyayene, yew raywanîya bêhempaya ke heman wext de hem xo sey merdimo tewr bihêz hem zî tewr qeriyaye yê dinya hîs kerdene dana şıma. Dima yew roca qediyayîye, weqto ke şıma perçeyanê peyênan ê sebrê xo arê danê, domanê şıma bi yew îsadbîyayîşo bêmene ya ki bi bermayîş vera şıma de vinderto... Zereyê ma de yew veng vano, "Ti qeriyayê/qeriyayî, o/a doman a." Eya, no raşto. La, na cumle de yew qismo diyin, hîna krîtîk esto: "Hîsê ey/aye zî estê." Tam o wextê qeriyayîşî de, ma yew ezmûnê tewr zor la tewr biqîmet ê dayîkbîyayene û pîbîyayene danîme: perdeyê bêzarîya xo rakerdene û ewnîyayîşê qelbê domanê xo. No nuşte, yew rayber o seba ke ma senî eşkenîme a perde rakerîme.

Zaf rey, sey dê û pî, ma xo sey yew îdarekarê wezîfeyan hîs kenîme. Werd, rakewtene, mekteb, ders, şitene... Weqto ke na lîsteya kontrolî derg bena, îhtîyacê hîsî yê domanê ma eşkenê bêrê paladayene rêzanê cêrînan. Xaseten weqto ke ma qeriyayî yê, ma xo danîme çareserkerdena yew meseleya hereketî ser, la hîso ke binê o hereketî de yo, bi temamî vînenîme ra. Domanêko ke seba yew kaykayê şikiyayeyî bermeno, vatena "Çîyêko ke seba ci bêro bermayene, çin o," seba mentiqê ma yê qeriyayeyî pratîk o. Labelê, dinya domanî de o kaykay, sembolo şênko şikîyayîşê xeyalan, vînîkerdişî û hêrsî yo. Berteka ma hîsê ey/aye betal kena, ey/aye rê hîs kerdene dana ke nêno famkerdene. Game ewwil a awankerdena pêwendî, cesaretkerdena vinderetena mentiqê xo yê girdan seba yew an û ewnîyayîşê dinya bi çimanê ey/aye yo.

Pekî, weqto ke pîlê ma qediyayo, ma se na karî bikerîme? Cewab, jestanê girdan de nîyo, yew "vinderetena" qickeke de nimite yo. Weqto ke domanê şıma, şıma tewr zaf zor keno, verî ke şıma xo bikerê pîlotê otomatîkî û dest pê bikerê qîrayene, ceza dayene ya ki dersa mentiqî dayene, teyna panc sanîyan vindirên. Bî nefes. No mabero kilm, beynê şıma rê bes o ke modê xo yê reaktîf "şer bike ya ki reme" ra, ravêro kortekso verên o ke hîna mentiqin û empatîk fikirîyeno. Nê panc sanîyan de na pirsa efsûnîne xo ra bikerê: "Binê nê hereketî de kamcîn hîs û kamcîn îhtîyaco ke nêameyo ca, esto?" Belkî îhtîyacê ey/aye bala, hîsê ewleyî, ya ki teyna îfadekerdena qeriyayîşê xo esto. Weqto ke şıma hereketî sey yew nîşane, hîsî zî sey sebebo esasî vînenê, çareserî xo bi xo dest pê kena ke asena.

Famkerdene, maneya tesdîqkerdene nîya. Şıma mecbur nîyê ke domanê şıma bi hêrs kaykayê xo bierzo, tesdîq bikerê, la şıma eşkenê ey/aye rê ramojnê ke şıma hêrsê ey/aye fam kenê. Cumleya "Ez vînen ke ti zaf hêrs bîyê/bîya, çimkî o/a ke to waşt nêbi," vatena "Bes o!" ra zaf hîna bihêz a. No, sey neynik ramojnayîşê hîsê ey/aye yo. Domano ke hîsê ey/aye yeno famkerdene, xo ewle hîs keno û seba sakînbîyayene hîna akerde beno. Nê nuqteyî ra dima, qiseykerdena hereketî ser û vînayîşê rayanê îfadekerdena hîna weşan zaf hêsanêr beno. Vîr ra mekerê, armancê ma pêçoknayîşê hîsan nîyo, musnayîşê îdarekerdena înan bi yew hawayo weş o. Eke şıma wazenê tecrubeyanê xo, ananê ke şıma tede zehmetî ancenê û çareserîyanê ke şıma dîyê, parve bikerê, bizanê ke şıma bi tenê nîyê. Şıma eşkenê fikranê xo be adresa ma ya e-mailî cguhasiptekin@gmail.com ma de parve bikerê.

Netîce de, qeriyayîş yew raştîya dayîkbîyayene û pîbîyayene ya û hewce nîyo ke şıma seba naye xo sûcdar bikerê. Meseleya esase, îcazet nedayîşo ke no qeriyayîş xezîneya tewr biqîmete ya mabênê şıma û domanê şıma, yanî gıredayîşê hîsî, birîzno. Geman, dayîkbîyayene û pîbîyayena tewr rinde, bi mukemelbîyayene nî, bi ewnîyayîşê çimanê domanê xo hetta yew roca qeriyayîye de û vatena "Ez to fam kena/keno," yeno pîmayene. No, hedîyeyo tewr girdo ke şıma eşkenê hem bidê ey/aye hem zî bidê xo.

Tedbırê KVKK: E-mailê ke şirawiyenê, goreyê KVKK nêameyê parvekerdene, eke şıma wazenê ke bêrê parvekerdene, rica keno cîya arez bikerê.

Not seba Maliman: No prensîbê "vindire û fam bike", heman wext de mifteyo tewr bitesîr o seba resayîşê qelbê yew wendekarê/wendekare ke dima yew roca qeriyayîye ders de zehmetî anceno/ancena û pê awankerdena yew gıredayîşo awan kerde.

Soranî

دایک و باوکی ماندوو، منداڵی هەستیار: کاتێک هەست بە بێزاری دەکەیت، چۆن دەگەیت بە هەستەکانی منداڵەکەت؟

دایک و باوکایەتی گەشتێکی بێهاوتایە کە وا دەکات لە یەک کاتدا هەست بکەیت بەهێزترین و ماندووترین کەسی جیهانیت. لە کۆتایی ڕۆژێکی درێژدا، کاتێک دواین پاشماوەکانی ئارامیت کۆدەکەیتەوە، منداڵەکەت لەبەردەمتدا وەستاوە بە ڕقێکی بێمانا یان گریانی بەکوڵ... دەنگێک لە ناخماندا دەڵێت، "تۆ ماندوویت، ئەو منداڵە." بەڵێ، ئەمە ڕاستە. بەڵام بەشێکی دووەم و گرنگتری ئەم ڕستەیە هەیە: "ئەویش هەستی هەیە." ڕێک لەو ساتانەی ماندوێتییەدا، ئێمە ڕووبەڕووی یەکێک لە قورسترین بەڵام بەنرخترین تاقیکردنەوەکانی دایک و باوکایەتی دەبینەوە: لابردنی پەردەی بێزاریی خۆمان و سەیری دڵی منداڵەکەمان بکەین. ئەم وتارە ڕێبەرێکە لەسەر چۆنیەتی لابردنی ئەو پەردەیە.

زۆرجار، وەک دایک و باوک، هەست دەکەین وەک بەڕێوەبەری ئەرکین. خواردن، خەو، قوتابخانە، ئەرکی ماڵەوە، خۆشۆردن... لەگەڵ درێژبوونەوەی ئەم لیستەیە، پێداویستییە هەستییەکانی منداڵەکەمان لەوانەیە بخرێنە خوارەوەی لیستەکە. بەتایبەتی کاتێک ماندووین، سەرنجمان لەسەر چارەسەرکردنی کێشەیەکی ڕەفتارییە، بەڵام بە تەواوی ئەو هەستەی لە پشتی ئەو ڕەفتارەوەیە لەبەرچاو ناگرین. وتنی "ئەمە شتێک نییە بۆی بگریت" بە منداڵێک کە بۆ یارییەکی شکاو دەگری، بۆ مەنتیقی ماندووی ئێمە پراکتیکییە. بەڵام لە جیهانی منداڵدا، ئەو یارییە هێمایەکی بەرجەستەی نائومێدی، لەدەستدان و تووڕەییە. کاردانەوەی ئێمە هەستەکانی ئەو بەبێبایەخ دەکات، وای لێدەکات هەست بکات لێی تێناگەن. یەکەم هەنگاو بۆ دروستکردنی پەیوەندی ئەوەیە کە بوێری ئەوەمان هەبێت بۆ ساتێک مەنتیقی گەورەیی خۆمان ڕابگرین و لە چاوی ئەوەوە سەیری جیهان بکەین.

باشە، کاتێک پاتریمان تەواو بووە چۆن ئەمە بکەین؟ وەڵامەکە لە جوڵەی گەورەدا نییە، بەڵکو لە "وەستانێکی" بچووکدایە. جاری داهاتوو کە منداڵەکەت زۆرترین کێشەت بۆ دروست دەکات، پێش ئەوەی بچیتە سەر دۆخی ئۆتۆماتیکی و هاوار بکەیت، سزا بدەیت یان وانەی مەنتیقی پێ بڵێیتەوە، تەنها بۆ پێنج چرکە بوەستە. هەناسە بدە. ئەم وەستانە کورتە کاتێکی پێویستە بۆ ئەوەی مێشکت لە دۆخی کاردانەوەی "شەڕ بکە یان ڕابکە" بگۆڕێت بۆ توێکڵی پێشەوەی مێشک کە لۆژیکیتر و هاوسۆزانەتر بیردەکاتەوە. لەم پێنج چرکەیەدا ئەم پرسیارە سیحراوییە لە خۆت بکە: "لە پشت ئەم ڕەفتارەوە چ هەستێک و چ پێداویستییەکی دابیننەکراو هەیە?" لەوانەیە پێویستی بە سەرنج، هەستکردن بە ئاسایش، یان تەنها دەربڕینی ماندوێتیی خۆی هەبێت. کاتێک ڕەفتارەکە وەک نیشانەیەک و هەستەکە وەک هۆکاری سەرەکی دەبینیت، چارەسەر خۆی دەردەکەوێت.

تێگەیشتن بە مانای پەسەندکردن نایەت. تۆ ناچار نیت ڕەفتاری فڕێدانی یارییەکەی منداڵەکەت بە تووڕەییەوە پەسەند بکەیت، بەڵام دەتوانیت نیشانی بدەیت کە لە تووڕەییەکەی تێدەگەیت. ڕستەی "دەبینم کە زۆر تووڕەیت چونکە ئەوەی دەتویست بۆت نەکرا،" زۆر لە وتنی "وازی لێ بێنە!" بەهێزترە. ئەمە ئاوێنەکردنی هەستەکانی ئەوە. منداڵێک کە هەستەکانی لێ تێدەگەن، هەست بە ئاسایش دەکات و بۆ ئارامبوونەوە کراوەتر دەبێت. لەو خاڵەوە، قسەکردن لەسەر ڕەفتارەکە و دۆزینەوەی ڕێگای تەندروستتر بۆ دەربڕین زۆر ئاسانتر دەبێت. لەبیرتان بێت، ئامانجی ئێمە سەرکوتکردنی هەستەکان نییە، بەڵکو فێرکردنی چۆنیەتی بەڕێوەبردنیانە بە شێوەیەکی تەندروست. ئەگەر دەتانەوێت ئەزموونەکانی خۆتان، ئەو ساتانەی کە تێیدا ماندوو دەبن، و ئەو چارەسەرانەی کە دۆزیوتانەتەوە هاوبەش بکەن، بزانن کە بەتەنها نین. دەتوانن بیرۆکەکانتان لە ڕێگەی ناونیشانی ئیمەیڵەکەمانەوە cguhasiptekin@gmail.com لەگەڵمان هاوبەش بکەن.

لە کۆتاییدا، ماندوێتی ڕاستییەکی دایک و باوکایەتییە و پێویست ناکات خۆتانی بۆ تاوانبار بکەن. کێشەی سەرەکی ئەوە نییە کە ڕێگە بدەیت ئەم ماندوێتییە بەنرخترین گەنجینەی نێوان تۆ و منداڵەکەت، کە پەیوەندییە هەستییەکەیە، بپچڕێنێت. هەندێکجار، باشترین دایک و باوکایەتی بە بێکەموکوڕیبوون ناپێورێت، بەڵکو بەوەی کە تەنانەت لە ڕۆژێکی ماندویشدا سەیری چاوەکانی منداڵەکەت بکەیت و بڵێیت "لێت تێدەگەم." ئەمە گەورەترین دیارییە کە دەتوانیت هەم بە ئەو و هەم بە خۆتی بدەیت.

ئاگاداری KVKK: ئیمەیڵە نێردراوەکان بەپێی یاسای پاراستنی زانیارییە کەسییەکان بڵاو ناکرێنەوە، ئەگەر دەتانەوێت بڵاو بکرێتەوە، تکایە بە جیا ئاماژەی پێ بدەن.

تێبینی بۆ مامۆستایان: ئەم بنەمای "بوەستە و تێبگە" هەروەها کاریگەرترین کلیلە بۆ گەیشتن بە دڵی قوتابییەک کە دوای ڕۆژێکی ماندووکەر لە پۆلدا کێشەی هەیە و دروستکردنی پەیوەندییەکی بنیادنەر لەگەڵیدا.