Di rêwîtiya dêûbavtiyê de, yek ji wan kêliyên herî dijwar ku em hemî pê re rû bi rû dimînin ew e ku zarokê me tevgerek nexwestî nîşan dide. Vazoyek şikestî, dîwarek boyaxkirî, an gotinek dilşikestî ji xwişk/birayê xwe re… Bi awayekî xwezayî, peyva yekem ku tê bîra me bi gelemperî "ceza" ye. Lê gelo me qet li ser berteka ku ev peyv di cîhana hundurîn a zarokê me de çêdike fikiriye? Ceza hestên wekî tirs, hêrs, veşartin û dûrketina ji dêûbavê geş dike, û di heman demê de zarok ji tiştê ku em bi rastî dixwazin wî hîn bikin dûr dixe, ango ji girtina berpirsiyariya tevgerên wî. Koka peyva dîsîplînê ji latînî "disciplina" tê, ku tê wateya "hînkirin, perwerdekirin". Armanca me divê ne ferzkirina qaîdeyan wekî gardiyanek be, lê divê rêberîkirin wekî şêwirmendek be. Di destê me de ye ku em şaşiya zarokek veguherînin dersek jiyanê.

Werin em senaryoya klasîk bifikirin: Zarokê we dîwarê we yê herî hezkirî bi pênûsek sor boyax kiriye. Berteka we ya yekem dê çi be? "Tavilê here odeya xwe, îro tablet lîstin tune!" Ev ceza ye. Peyama ku dide zarok ev e: "Te şaşî kir, tu yê ji tiştê ku jê hez dikî bêpar bimînî û divê tu bi tena serê xwe ji vê rewşê şerm bikî." Zarok di vê rewşê de çi fêr dibe? Ne ku divê dîwar neyê boyaxkirin, lê belê ku careke din neyê girtin, an jî dema ku dê/bavê wî hêrs e, jê dûr bisekine. Têkiliya baweriyê ya di navbera we de zirarê dibîne. Naha, werin em nêzîkatiyek rêberiyê biceribînin: "Tu dizanî ku divê em li ser kaxezan xêz bikin, ne li ser dîwaran. Vê tevgerê encamek da û dîwar pîs bû. Naha em vê berpirsiyariyê bi hev re hilgirin. Li vir çîçek û ava sabûnî hene, ka em vê rewşê bi hev re rast bikin." Peyama vê nêzîkatiyê ev e: "Şaşî beşek ji jiyanê ne. Ya girîng ew e ku em encamên şaşiyên xwe qebûl bikin û ji bo sererastkirina wan hewl bidin. Tu di vê rêyê de ne bi tenê yî, ez li vir im ku piştgiriya te bikim." Cûdahiya di navbera van her du nêzîkatiyan de di pêşkeftina karakterê zarok de cûdahiyek mezin çêdike.

Ev rêbaz dihêle ku zarok bi encamên xwezayî û mentiqî yên kiryarên xwe re rû bi rû bimîne. Mînak, heke ew pêlîstokên xwe kom neke, li şûna cezakirinê wekî nebirina parkê, gotina "Heya ku pêlîstok belav bin, em nikarin lîstikek nû dest pê bikin, ji ber ku cîhê me tune ye," encama rasterast a kiryara wî nîşanî wî dide. Dema ku şîrê xwe dirijîne, li şûna ku hûn lê biqîrin, fersendê bidin wî ku bibe beşek ji çareseriyê û bêjin, "Tiştek nabe, naha ji bo paqijkirina şîrê rijiyayî pêdiviya me bi çîçek heye," jêhatîbûna wî ya çareserkirina pirsgirêkan pêş dixe. Di vê pêvajoyê de rola sereke ya dêûbav ew e ku aram, biryardar û dilovan bimîne. Armanca me ne şermezarkirin an pelixandin e, lê hêzdarkirin û hînkirin e. Dema ku zarokê we dibîne ku şaşiyên wî hezkirina we kêm nakin, berevajî, ev dem fersend in ku bi hev re tiştek fêr bibin, ew ê bêtir bi we bawer bike û dest bi pêşxistina mekanîzmayek kontrola hundurîn bike.

Bê guman, ev nayê wateya afirandina hawîrdorek azadiya bêsînor. Sînor ji bo ku zarok xwe ewle hîs bikin pêwîst in. Lêbelê, sînor ne bi cezayan, lê bi qaîdeyên domdar û zelal têne xêzkirin. "Boyaxkirina dîwaran tune" qaîdeyek e. Dema ku ev qaîde tê binpêkirin, ne ceza lê berpirsiyarî dikeve dewrê. Ev nêzîkatî ne tenê fêrî zarok dike ku çi neke, lê her weha dema ku şaşiyek dike çi bike. Ev di heman demê de piştgirî dide pêşkeftina empatiyê. Keda ku ew di paqijkirina dîwar de xerc dike, bi awayekî nerasterast fêrî wî dike ku rêzê li keda kesên din bigire. Dema ku dilê xwişk/birayê xwe diêşîne, teşwîqkirina wî ku wêneyek xweş xêz bike an kartek lêborînê amade bike da ku dilê wî/wê xweş bike, li şûna ku wekî ceza wî bişînin odeya wî, zîrekiya wî ya civakî û hestyarî geş dike. Hûn dikarin ramanên xwe bi me re bi riya navnîşana e-nameya me parve bikin: cguhasiptekin@gmail.com. Wekî dêûbav, armanca me ya dawîn ew e ku em kesayetiyên ku bikaribin biryarên rast bidin, xwedî wijdan, berpirsiyar û çareserkerên pirsgirêkan bin, mezin bikin, heta dema ku em li cem wan nebin jî. Em dikarin vê yekê bi hînkirina wan ku bi hezkirinê berpirsiyariyê hilgirin, ne ku ji tirsê îtaet bikin, bi dest bixin.

E-nameyên ku tên şandin, li gorî KVKK'yê (Qanûna Parastina Daneyên Kesane) nayên parvekirin. Heke hûn dixwazin e-nameya we bê parvekirin, ji kerema xwe vê yekê cuda diyar bikin.

Ji Dêûbavan re Têbînî: Ji bîr nekin, ev ne guhertinek e ku di şevekê de çêbibe, lê rêwîtiyek e ku sebir û domdariyê hewce dike. Dibe ku şikandina adetên cezakirinê yên ku we ji zarokatiya xwe anîne zor be, di vê pêvajoyê de ji xwe re jî dilovan bin.

Zazaki

Domanê xo rê ceza dayîşî caverdin: Manaya Raşt a Dîsîplînî Mesulîyet o

Rayerîya dayîk-babîtîye de, yew kêlîyo ke ma tewr zaf zehmetî ancenê, wexto ke domanê ma yew hereketo nêwaşte keno. Vazo şikite, dês boyaxkerde yan zî vateyêko dilşikestî ke birayê xo rê vato... Xo bi xo, vateyo verên ke yeno ma vîr zaf rey "ceza" yo. La qey, ma qet fikirîyayo ke no vate dinya zerrî ya domanê ma de se keno? Ceza; hestanê zey ters, hêrs, nimitiş û dûrbîyayîşê dayîk-baba xurt keno, la domanî çîyo ke ma eslê xo de wazenê ci bimûsnê, yanî mesulîyetê hereketanê xo girewtişî ra dûr fîneno. Kokê vateyê dîsîplînî Latînkî ra "disciplina" yo, yanî "musnayîş, perwerdekerdiş". Gerek hedefê ma zey gardîyanî ferzkerdişê qaydeyan nêbo, zey rayberî ray nişandayîş bo. Destê ma de yo ke ma xeletîya domanî bizivirnê dersêka heyatî.

Senaryoyo klasîk bîyarê xo vîr: Domanê şima dêsê şima yo tewr heskerde bi qelemêka sûr boyax kerdo. Reaksîyonê şima yo verên se beno? "Rew here odeya xo, ewro tablet kaykerdiş çin o!" No yew ceza yo. Mesajê ke no dano domanî no yo: "To xeletî kerde, ti do çîyêko ke to ra zaf heskenê ra mehrûm bimano û ti gerek bi tena sereyê xo na rewşe ra bişermayo." Doman na rewşe de se museno? Nê ke gerek dêsî boyax mekero, la reyêna ke amê, wa megêrîyo yan zî wexto ke dadî/babîyê ey hêrs bîyo, wa ey ra dûr vindo. Mîyanê şima de girêdayîşê îtimadî zerar vîneno. Nika zî, ma yew nêzdîbîyayîşê rayberîye biceribnê: "Ti zano ke ma gerek serê kaxidî de resim bikerê, nê ke serê dêsan de. Netîceyê nê hereketê to bîyo û dês kirlî bîyo. Nika ma pîya no mesulîyet bigêrê. Aha bezî û ava bi sabûnî, ma pîya na rewşe rast bikerê." Mesajê nê nêzdîbîyayîşî zî no yo: "Xeletîyî parçeyêkê heyatî yê. Muhîm o yo ke, ma netîceyê xeletîyanê xo bigêrê xo ser û semedê înan rastkerdişî xîret bikerê. Ti na raye de tena nîyê, ez tîya de ya ke paştî bida to." Mîyanê nê di nêzdîbîyayîşan de cîyayî, averşîyayîşê karakterê domanî de zey koyan ferq virazeno.

No metod, domanî rî bi rî netîceyanê tebîî û mentiqî yê hereketanê xo de verdeno. Mesela, eke ey kayîkanê xo arê nêkeno, ceza zey parka nêberdişî cayê xo de, vatişê "Heta ke kayîkî wira-bira yê, ma nêşênê yew kayo newe virazê, çimkî cayê ma çin o," netîceyê hereketê ey rasterast nişanê ey dano. Wexto ke ey şitê xo rijnayo, ey rê qîrayîşî cayê xo de, "Benê çîyê wînayênî, nika semedê şitê rijîyaye pakkerdişî îhtîyacîya ma bi yew bezî esta" vatîş û ey rê firsenddayîş ke bibo parçeyêkê çareserîye, qabîlîyetê ey ê çareserkerdişê problemî aver beno. Na proses de rolo kilît, sakîn, qerardar û şefqetîn mendişê dayîk-baba yo. Amancê ma şermaynayîş yan zî pelixnayîş nîyo, hêzdayîş û musnayîş o. Wexto ke domanê şima vîneno ke xeletîyê ey heskerdişê şima kêm nêkenê, eksê ci, nê kêlîyî semedê pîya çîyêk musayîşî firsend ê, do şima rê zêdetir îtimad bikero û dest pê bikero ke yew mekanîzmaya kontrolê zerrî aver bero.

Helbet, no nêno a mana ke ma yew ortamê azadîya bêsînor virazenê. Sînorî semedê domanan ke xo emnîyet de hîs bikerê, lazim ê. La sînorî bi cezayan nê, bi qaydeyanê îstîkrarî û zelalî ancîyenê. "Dêsan boyaxkerdiş çin o" yew qayde yo. Wexto ke no qayde ame şiknayîş, ceza nê, mesulîyet keweno dewre. No nêzdîbîyayîş, domanî rê tena nêmusneno ke se mekero, hem zî wexto ke yew xeletî kerde, se bikero. No hem zî paştî dano averşîyayîşê empatî. Emego ke ey pakkerdişê dêsî de xerc keno, ey rê bi şeklêko endîrekt hurmetdayîşê emegê kesê bînanî zî musneno. Wexto ke ey qelbê birayê/waya xo şiknayo, ceza zey ode de qefilnayîşî cayê xo de, ey teşwîqkerdiş ke semedê xo efkerdişî yew resmo weş virazo yan zî yew kartê uzirî amade bikero, zekaya ey a sosyal û hîssî xurt keno. Şima şênê fikranê xo adresê ma yê e-maîlî ra cguhasiptekin@gmail.com de ma de pare bikerê. Zey dayîk-babayan, hedefê ma yo peyên, yetiştirnayîşê kesanê ke wexto ke ma hetê înan de nîyê zî şênê qerarê rastî bidê, wîjdanin, mesulîyetkar û şênê problemî çareser bikerê. Ma şênê ney, bi musnayîşê ke bi heskerdişî mesulîyet bigêrê, nê ke bi tersî îtaet bikerê, bi ser bifînê.

E-maîlê ke ameyê riştenê gorê KVKK nêameyê parekerdene, rewşanê ke şıma wazenê wa bêrê parekerdene de, rica keno cîya beyan bikerê.

Dayîk-Babayan rê Not: Vîr ra mekerê, no yew vurîyayîş nîyo ke şewêke de bibo, yew rayerî yo ke sebir û îstîkrarî wazeno. Şiknayîşê edetanê ceza ke şima domanîya xo ra ardê, beno ke zor bo, na proses de xo rê zî şefqetîn bê.

Soranî

واز لە سزادانی منداڵەکەت بھێنە: واتای ڕاستەقینەی دیسیپلین بەرپرسیارێتییە

لە گەشتی دایک و باوکایەتیدا، یەکێک لە سەختترین ساتەکان کە ھەموومان ڕووبەڕووی دەبینەوە، ئەو کاتەیە کە منداڵەکەمان ڕەفتارێکی نەخوازراو نیشان دەدات. گوڵدانێکی شکاو، دیوارێکی بۆیاخکراو، یان وشەیەکی ئازاردەر کە بە خوشک و براکەی وتراوە... بە شێوەیەکی غەریزی، یەکەم وشە کە زۆرجار بە مێشکماندا دێت "سزا"یە. بەڵام ئایا تا ئێستا بیرمان لەو دەنگدانەوەیە کردۆتەوە کە ئەم وشەیە لە جیھانی ناوەوەی منداڵەکەماندا دروستی دەکات؟ سزا ھەستەکانی وەک ترس، تووڕەیی، نھێنی و دوورکەوتنەوە لە دایک و باوک بەھێز دەکات، لە کاتێکدا منداڵ لەو شتە دوور دەخاتەوە کە بەڕاستی دەمانەوێت فێری بکەین، واتە ھەڵگرتنی بەرپرسیارێتی ڕەفتارەکانی. ڕەگی وشەی دیسیپلین لە وشەی لاتینی "disciplina"ەوە ھاتووە کە بە واتای "فێرکردن، پەروەردەکردن" دێت. ئامانجی ئێمە نابێت سەپاندنی یاساکان بێت وەک پاسەوانێک، بەڵکو دەبێت ڕێنمایی کردن بێت وەک ڕاوێژکارێک. لە دەستی ئێمەدایە کە ھەڵەی منداڵێک بگۆڕین بۆ وانەیەکی ژیان.

با بیر لە سیناریۆ کلاسیکییەکە بکەینەوە: منداڵەکەت دیواری دڵخوازی تۆی بە قەڵەمێکی سوور بۆیاخ کردووە. یەکەم کاردانەوەت چی دەبێت؟ "خێرا بڕۆ بۆ ژوورەکەت، ئەمڕۆ یاری تابلێتت نییە!" ئەمە سزایە. ئەو پەیامەی کە بە منداڵەکەی دەگەیەنێت ئەمەیە: "تۆ ھەڵەیەکت کرد، لە شتێک کە خۆشت دەوێت بێبەش دەکرێیت و دەبێت بە تەنیا شەرم لەم دۆخە بکەیت." منداڵ لەم بارودۆخەدا چی فێر دەبێت؟ نەک ئەوەی کە نابێت لەسەر دیوار وێنە بکێشێت، بەڵکو ئەوەی کە جارێکی تر نەگیرێت، یان کاتێک دایک/باوکی تووڕەیە لێی دوور بکەوێتەوە. پەیوەندی متمانەی نێوانتان زیانی پێدەگات. ئێستا با ڕێبازی ڕێنمایی تاقی بکەینەوە: "تۆ دەزانیت کە دەبێت لەسەر کاغەز وێنە بکێشین، نەک لەسەر دیوار. ئەم ڕەفتارە دەرەنجامێکی ھەبوو و دیوارەکە پیس بووە. ئێستا با پێکەوە ئەم بەرپرسیارێتییە ھەڵبگرین. ئەوەتا پەڕۆ و ئاوی سابوون، با پێکەوە ئەم دۆخە چاک بکەینەوە." پەیامی ئەم ڕێبازە ئەمەیە: "ھەڵەکان بەشێکن لە ژیان. گرنگ ئەوەیە کە دەرەنجامی ھەڵەکانمان قبوڵ بکەین و ھەوڵ بدەین بۆ چاککردنەوەیان. تۆ لەم ڕێگایەدا بە تەنیا نیت، من لێرەم بۆ ئەوەی پشتگیریت بکەم." جیاوازی نێوان ئەم دوو ڕێبازە، جیاوازییەکی گەورە لە گەشەی کەسایەتی منداڵدا دروست دەکات.

ئەم شێوازە وادەکات منداڵ ڕووبەڕووی دەرەنجامە سروشتی و لۆژیکییەکانی کردارەکانی ببێتەوە. بۆ نموونە، ئەگەر یارییەکانی کۆنەکاتەوە، لەبری سزای وەک نەبردنی بۆ پارک، وتنەوەی "تا یارییەکان بڵاون، ناتوانین یارییەکی نوێ دەست پێبکەین، چونکە شوێنمان نییە،" دەرەنجامی ڕاستەوخۆی کردارەکەی نیشان دەدات. کاتێک شیرەکەی دەڕژێنێت، لەبری ھاوارکردن بەسەریدا، پێدانی دەرفەتی بوون بە بەشێک لە چارەسەر بە وتنەوەی "ئاساییە، ئێستا پێویستمان بە پەڕۆیەکە بۆ پاککردنەوەی شیرە ڕژاوەکە،" توانای چارەسەرکردنی کێشەکانی پەرەپێدەدات. لەم پرۆسەیەدا ئارامگرتن، جێگیری و سۆزی دایک و باوک ڕۆڵی سەرەکی دەگێڕێت. ئامانجمان شەرمەزارکردن یان شکاندنەوە نییە، بەڵکو بەھێزکردن و فێرکردنە. کاتێک منداڵەکەت دەبینێت کە ھەڵەکانی خۆشەویستی تۆ کەم ناکەنەوە، بەڵکو بە پێچەوانەوە، ئەم ساتانە دەرفەتن بۆ ئەوەی پێکەوە شتێک فێر ببن، زیاتر متمانەت پێدەکات و دەست دەکات بە پەرەپێدانی میکانیزمێکی کۆنترۆڵی ناوەکی.

بێگومان، ئەمە بە واتای دروستکردنی ژینگەیەکی ئازادی بێسنوور نایەت. سنوورەکان پێویستن بۆ ئەوەی منداڵان ھەست بە ئاسایش بکەن. بەڵام سنوورەکان بە سزا دانانرێن، بەڵکو بە یاسای جێگیر و ڕوون دادەنرێن. "وێنەکێشان لەسەر دیوار نییە" یاسایەکە. کاتێک ئەم یاسایە دەشکێنرێت، سزا نایەتە ئاراوە، بەڵکو بەرپرسیارێتی دێتە ئاراوە. ئەم ڕێبازە نەک ھەر فێری منداڵ دەکات کە چی نەکات، بەڵکو فێریشی دەکات کە کاتێک ھەڵەیەک دەکات چی بکات. ئەمە ھەروەھا پشتگیری لە گەشەی ھاوسۆزی دەکات. ئەو ماندووبوونەی کە لە پاککردنەوەی دیوارەکەدا دەیکێشێت، بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ فێری دەکات کە ڕێز لە ماندووبوونی کەسانی تر بگرێت. کاتێک دڵی خوشک/براکەی دەشکێنێت، ھاندانی بۆ کێشانی وێنەیەکی جوان یان ئامادەکردنی کارتی داوای لێبوردن بۆ ئاشتکردنەوەی، لەبری ئەوەی وەک سزا بینێرین بۆ ژوورەکەی، زیرەکی کۆمەڵایەتی و سۆزداریی بەھێز دەکات. دەتوانن بیروبۆچوونەکانتان لە ڕێگەی ئیمەیڵەکەمانەوە cguhasiptekin@gmail.com لەگەڵماندا ھاوبەش بکەن. وەک دایک و باوک، ئامانجی کۆتاییمان پەروەردەکردنی تاکێکە کە بتوانێت بڕیاری دروست بدات، خاوەن ویژدان بێت، بەرپرسیار بێت و بتوانێت کێشەکان چارەسەر بکات تەنانەت کاتێک ئێمەی لەگەڵدا نین. دەتوانین ئەمە بەدەست بھێنین بە فێرکردنیان کە بە خۆشەویستی بەرپرسیارێتی ھەڵبگرن، نەک بە گوێڕایەڵی کردن لە ترسا.

ئیمەیڵە نێردراوەکان بەپێی یاسای پاراستنی زانیارییە کەسییەکان (KVKK) بڵاوناکرێنەوە. ئەگەر دەتانەوێت ئیمەیڵەکەتان بڵاوبکرێتەوە، تکایە بە جیا ئاماژەی پێبکەن.

تێبینی بۆ دایک و باوکان: لەبیرتان بێت، ئەمە گۆڕانکارییەک نییە کە بە شەوێک ڕووبدات، بەڵکو گەشتێکە کە پێویستی بە ئارامگرتن و بەردەوامی ھەیە. لەوانەیە شکاندنی خووی سزادان کە لە منداڵیی خۆتانەوە لەگەڵتانە، قورس بێت، لەم پرۆسەیەدا لەگەڵ خۆشتاندا بە سۆز بن.