Qet te xwestiye ku tu nedîtbar bî? Gelo ji ber gotin an tevgerên yekî te hest kiriye ku tu ewqas biçûk bûyî ku te gotiye, "xwezî erd biçiriya û ez biçûma nav"? Zordestî tam tiştekî wiha ye. Ne tenê paldaneke fîzîkî an standina tiştekî bê destûr e; sîbereke dek û dolabker e ku ruhê mirov biçûk dike, dengê mirov dibire û mirov dike ku ji hêza xwe bi guman bibe. Belê, dema ku ev sîber li ser me bikeve em ê çi bikin? Gelo ew fermana "RAWESTE!" ya yek-peyvî, bi hêz û bi deng a ku ji me re hatiye hînkirin, her dem bi kêr tê? An jî ya girîngtir, gelo ev ferman ji bo her kesî guncaw e? Di vê nivîsê de, em ê kifş bikin ku li hember zordestiyê yek rêyeke rast nîne, berevajî, her yek ji me xwedî mertalek û dengekî taybet e.

Yek ji şîretên herî berbelav ên ku dema em bi zordestiyê re rû bi rû dimînin tê dayîn, "guh nede" an "li hember wê kerr be" ye. Her çend li ser kaxezê mentiqî xuya bike jî, ev bi gelemperî ji avêtina benzînê ser agir ne cudatir e. Ji ber ku zordestî, ji bêbertekiya û bêdengiya qurbana xwe xwedî dibe. Her ku hûn bêdeng dimînin, kesê zordest difikire ku tevgera wî/wê qebûlkirî ye û kiryarên wî/wê di odeya veguhestina deng de hêza xwe zêde dikin. Bêdeng man, destûrdayîna wê sîberê ye ku hê mezintir bibe û we bi tevahî bigire. Ji ber vê yekê, meseleya bingehîn ne bêdeng man e, lê hilbijartina wê ye ku hûn ê bi kîjan ton û bi kîjan rêbazê biaxivin. Hêz, ne tenê di qîrînê de; dikare di pistepisteke bi biryar de, di sekinîneke rast de an jî di bertekeke nediyar de veşartî be.

Kesayetiya her kesî cuda ye. Hinek ji me bêtir der-dager û bi deng in, hinek ji me jî bêtir hundir-dager û çavdêr in. Ji ber vê yekê, mekanîzmayên me yên parastinê yên li hember zordestiyê jî divê ji bo me taybet bin. Belkî rêbaza te "Mertala bi Deng" be; gotina "Ev kirina te ne li xweşa min tê, ji kerema xwe raweste" bi dengekî zelal û bilind, ji te re baş tê. Belkî jî tu rêbaza "Dîwarê Bêdeng" tercîh dikî; li şûna axaftinê, bi biryardariyeke wek cemedê sar li çavên kesê hember dinêrî û bêyî ku peyvekê bibêjî pişta xwe dizivirînî û diçî. Rêbazeke din a bi bandor "Mertala Mîzahê" ye; bi dayîna bersiveke nediyar, komîk û absurd li hember gotineke xirab, hêza di destê zordest de ji holê radikî. An jî tu yek ji mertalên herî bi qîmet, "Mertala Dostaniyê" bi kar tînî; bi çûna cem hevalekî ku tu jê bawer dikî an jî bi xwestina alîkariyê ji mamosteyekî, tu nîşan didî ku tu ne bi tenê yî. Ti ji van ji ya din ne bilindtir e. Ya girîng ew e, ku di wê gavê de tu bi bikaranîna kîjanê xwe bêtir ewle û bi hêztir hîs dikî.

Di civakê de çanda "serê xwe bi xwe xilas bike" ewqas serdest e ku em dikarin xwestina alîkariyê wekî qelsiyek an têkçûnekê bibînin. Lêbelê, ev şaşitiya herî mezin e. Artêşek jî dema şer dike ji yekîneyên cuda piştgiriyê digire. Têkoşîna li dijî zordestiyê jî wisa ye. Vegotina rewşê ji mezinanekî ku tu jê bawer dikî, ji mamosteyekî an ji endamekî malbatê re, ne teslîmbûn e, berevajî, tevlîkirina hevalbendekî nû û bi hêztir li têkoşînê ye. Kesê ku tu jê re vedibêjî dikare nêrîneke cuda pêşkêşî te bike, rêyeke çareseriyê ya ku te nedîtiye nîşanî te bide an jî tenê bi guhdarîkirina te barê li ser milên te sivik bike. Ji bîr neke, lehengên herî bi hêz jî carinan ew in ku alîkariyê dixwazin.

Zordestî, nasnameya te diyar nake; awayê bertekdayîna te ya li hember wê, hêza te diyar dike. Ji bo bikaranîna wê hêzê yek formul nîne. Carinan pistepistek, ji qîrînekê bêtir deng vedide. Carinan nêrînek, ji hezaran peyvan tûjtir e. Mertala herî guncaw ji xwe re bibîne, wê li xwe bike û qet nehêle ku ew sîber te bitirsîne. Dengê te, sekinîna te û hilbijartina te, ji ya ku tu difikirî pir bi qîmettir in. Hûn dikarin nêrînên xwe bi me re bi rêya navnîşana me ya e-nameyê poffypuf@gmail.com parve bikin. E-nameyên ku têne şandin dê li gorî qanûnên parastina daneyên kesane neyên parvekirin. Heke hûn bixwazin ku şandiyên we werin parvekirin, ji kerema xwe vê yekê cuda diyar bikin.

Ji bo Dêûbav û Mamosteyan Nîşe: Dema ku zarokê we bi mijareke derbarê zordestiyê de tê cem we, li şûna ku tavilê çareseriyekê pêşkêşî wî/wê bikin, jê/jê re bipirsin, "Tu dixwazî di vê rewşê de çi bikî?". Li wî/wê guhdarî bikin û ji bo ku hêza xwe kifş bike, qadekê jê/jê re vekin.

Soranî

لە سێبەری زۆرداریدا ون مەبە: ڕێبەرێک بۆ دۆزینەوەی شێوازی تایبەتی خۆت بۆ وتنەوەی "بوەستە"

هیچ کات ویستووتە ببیتە نەبینراو؟ ئایا قسە یان هەڵسوکەوتی کەسێک وا هەستی پێکردوویت کە ئەوەندە بچووک بوویتەتەوە کە ئاواتت خواستووە زەوی قووتی بدات؟ زۆرداری بە تەواوی شتێکی ئاوهایە. تەنها پاڵنانێکی جەستەیی یان بردنێکی شتێک بەبێ پرسیار نییە؛ بەڵکو سێبەرێکی فێڵبازە کە ڕۆح بچووک دەکاتەوە، دەنگ کپ دەکات و وا لە مرۆڤ دەکات گومان لە هێزی خۆی بکات. کەواتە، کاتێک ئەم سێبەرە بەسەرماندا دەکەوێت چی بکەین؟ ئایا ئەو فەرمانە یەک وشەییە، بەهێز و دەنگ بەرزەی "بوەستە!" کە فێرکراوین، هەمیشە کار دەکات؟ یان گرنگتر لەوە، ئایا ئەم فەرمانە بۆ هەموو کەسێک گونجاوە؟ لەم بابەتەدا، ئێمە ئەوە دەدۆزینەوە کە یەک ڕێگای ڕاست نییە بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی زۆرداری، بەڵکو هەر یەکێک لە ئێمە قەڵغان و تۆنی دەنگی تایبەت بە خۆی هەیە.

یەکێک لە باوترین ئامۆژگارییەکان کە کاتێک ڕووبەڕووی زۆرداری دەبینەوە پێمان دەدرێت، "پشتگوێی بخە" یان "خۆتی لێ کەڕ بکە"یە. هەرچەندە لەسەر کاغەز لۆژیکی دیارە، بەڵام ئەمە زۆرجار وەک ئەوە وایە بەنزین بکەیت بە ئاگردا. چونکە زۆرداری لە بێ کاردانەوەیی و بێدەنگی قوربانییەکەی خۆراک وەردەگرێت. تا تۆ بێدەنگ بیت، ئەو کەسەی زۆرداری دەکات وا بیر دەکاتەوە کە هەڵسوکەوتەکەی قبوڵکراوە و کردارەکانی لە ژووری دەنگدانەوەدا هێزیان زیاد دەکات. بێدەنگ مانەوە، ڕێگەدانە بەوەی ئەو سێبەرە گەورەتر بێت و بە تەواوی بتگرێتەوە. بۆیە کێشەی سەرەکی بێدەنگ مانەوە نییە، بەڵکو هەڵبژاردنی ئەوەیە کە بە چ تۆنێک و بە چ شێوازێک قسە دەکەیت. هێز، تەنها لە هاوارکردندا نییە؛ دەکرێت لە چرپەیەکی بڕیاردارانە، لە وەستانێکی ڕێک یان لە کاردانەوەیەکی چاوەڕواننەکراودا شاراوە بێت.

کەسایەتی هەموو کەسێک جیاوازە. هەندێکمان زیاتر کراوە و دەنگ بەرزین، هەندێکیشمان زیاتر گۆشەگیر و چاودێرین. بۆیە میکانیزمەکانی بەرگری ئێمەش دژی زۆرداری دەبێت تایبەت بە خۆمان بن. لەوانەیە شێوازی تۆ "قەڵغانی دەنگدار" بێت؛ بە دەنگێکی ڕوون و بەرز وتنەوەی "ئەم کارەت بە دڵم نییە، تکایە بوەستە،" هەستێکی باشت پێدەبەخشێت. یان لەوانەیە تۆ شێوازی "دیواری بێدەنگ"ت پێ باشتر بێت؛ لەبری قسەکردن، بە بڕیارێکی وەک سەهۆڵ ساردەوە سەیری چاوەکانی بەرامبەرەکەت بکەیت و بێ ئەوەی وشەیەک بڵێیت پشتتی تێبکەیت و بڕۆیت. شێوازێکی تری کاریگەر "قەڵغانی گاڵتە"یە؛ وەڵامدانەوەی قسەیەکی ناخۆش بە وەڵامێکی چاوەڕواننەکراو، پێکەنیناوی و نامەنتیقی بۆ ئەوەی هێز لە دەستی زۆردارەکە بسەنیتەوە. یان لەوانەیە یەکێک لە بەنرخترین قەڵغانەکان، "قەڵغانی هاوڕێیەتی" بەکاربهێنیت؛ بە چوونە لای هاوڕێیەکی متمانەپێکراو یان داواکردنی پشتیوانی لە مامۆستایەک، نیشانی دەدەیت کە تۆ بە تەنها نیت. هیچ کام لەمانە لەوی تر باڵاتر نییە. گرنگ ئەوەیە، لەو ساتەدا بە بەکارهێنانی کامیان هەست بە ئاسایش و هێزی زیاتر دەکەیت.

لە کۆمەڵگادا کەلتووری "خۆت چارەی خۆت بکە" ئەوەندە باڵادەستە کە لەوانەیە داواکردنی یارمەتی وەک لاوازییەک یان شکستێک ببینین. بەڵام، ئەمە گەورەترین تێگەیشتنی هەڵەیە. تەنانەت سوپایەکیش لە کاتی شەڕدا لە یەکەی جیاوازەوە پشتیوانی وەردەگرێت. بەرەنگاربوونەوەی زۆرداریش هەروایە. گێڕانەوەی بارودۆخەکە بۆ کەسێکی گەورەی متمانەپێکراو، مامۆستایەک یان ئەندامێکی خێزان، خۆبەدەستەوەدان نییە، بەڵکو بە پێچەوانەوە، زیادکردنی هاوپەیمانێکی نوێ و بەهێزترە بۆ بەرەنگاربوونەوەکە. ئەو کەسەی کە بۆی باس دەکەیت دەتوانێت دیدێکی جیاوازت پێشکەش بکات، ڕێگایەکی چارەسەرت نیشان بدات کە تۆ نەتدیوە یان تەنانەت تەنها بە گوێگرتن لێت باری سەرشانت سووک بکات. لەبیرت بێت، تەنانەت بەهێزترین پاڵەوانەکانیش هەندێک جار ئەوانەن کە داوای یارمەتی دەکەن.

زۆرداری، پێناسەی تۆ ناکات کە کێیت؛ چۆنیەتی وەڵامدانەوەت بۆی، هێزی تۆ پێناسە دەکات. بۆ بەکارهێنانی ئەو هێزە یەک فۆرمولە نییە. هەندێک جار چرپەیەک، لە هاوارێک زیاتر دەنگ دەداتەوە. هەندێک جار نیگایەک، لە هەزاران وشە تیژترە. گونجاوترین قەڵغان بۆ خۆت بدۆزەرەوە، بیپۆشە و هەرگیز ڕێگە مەدە ئەو سێبەرە بتترسێنێت. دەنگی تۆ، هەڵوێستی تۆ و هەڵبژاردنی تۆ، لەوەی کە بیری لێدەکەیتەوە زۆر بەنرخترە. دەتوانن بیرۆکەکانتان لە ڕێگەی ئیمەیڵەکەمانەوە poffypuf@gmail.com لەگەڵمان هاوبەش بکەن. ئیمەیڵە نێردراوەکان بەپێی یاساکانی پاراستنی زانیاری کەسی بڵاو ناکرێنەوە. ئەگەر دەتانەوێت بەرهەمەکانتان بڵاو بکرێتەوە، تکایە بە جیا ئاماژەی پێ بدەن.

تێبینی بۆ دایک و باوکان و مامۆستایان: کاتێک منداڵەکەتان بە بابەتێکی پەیوەست بە زۆردارییەوە دێتە لاتان، لەبری ئەوەی دەستبەجێ چارەسەرێکی پێشکەش بکەن، لێی بپرسن، "تۆ دەتەوێت لەم بارودۆخەدا چی بکەیت؟" گوێی لێبگرن و مەودای پێبدەن بۆ ئەوەی هێزی خۆی بدۆزێتەوە.

Zazakî

Sîyera Zorbestî de Vîndî Mêbe: Rayberê Vînayîşê Tarzê Xo yê Vatişê "BESO"

Hîç to waşt ke ti bivînî nêasayox? Seba qiseyan yan zî hereketanê yewî ra to xo hîna qij hîs kerd ke to va, "kaşkî herd bilîqîyayêne û ez kewtêne mîyan"? Zorbestî tam çîyêko wina yo. Tena palodayîşêko fîzîkî yan zî çîyêk bê îzin girewtiş nîyo; sîyerêka ziravika ke ruhî qij kena, vengî birnena û merdimî quwetê xo ra şikdar kena. Beno, wexto ke na sîyere ginena ma ser, ma do se bikerê? O "BESO!"yo yew-qise, biqewet û bi veng ke ma rê musnayîyo, her wext kar keno? Yan zî muhîmêr, no ferman her kesî rê beno? No nuşte de, ma do keşf bikerê ke vera zorbestî yew raştî çinîya, eksê ney, her yewê ma wayîrê yew mertal û rengê vengê xo yê xoser o.

Yewê tewsîyeyanê tewr vila ke wexto ma rî bi rîyê zorbestî manenê dîyeno, "hêf de" yan zî "goş medê" yo. Kağite ser de mentiqî aseno zî, no zafane cînayîşê adirî ra cîya nîyo. Çunke zorbestî, bêreaksîyonî û bêvengîya qurbanê xo ra bena weye. Senî ke şima bêveng manenê, keso zorbest fikirîyeno ke hereketê ey qebulkerde yo û kerdişê ey mîyanê odaya vengdayîşî de quwetê xo zêdînenê. Bêveng mendiş, îzin dayîş o ke a sîyere hîna pîlêr biba û şima bi temamî bîgîra binê xo. Coka meseleya esle bêveng mendiş nîyo, tercîhkerdişê na ya ke şima do bi kamcîn ton û bi kamcîn metod qisey bikerê. Quwet, tena qîrayîş de nîyo; eşkeno mîyanê fişşayîşêko biqerar de, vinderdişêko rast de yan zî reaksîyonêko nêpawîyaye de nimite bo.

Karakterê her kesî cîya yo. Yew kesê ma hîna teber-çerx û bi veng î, yew kesê ma zî hîna zerre-çerx û dîqetdar î. Coka mekanîzmayê ma yê pawitişî yê vera zorbestî zî ganî ma rê xoser bê. Belkî metodê to "Mertalê bi Veng" o; bi vengêko zelal û berz vatişê "No kerdişê to weşê mi nêşino, rica ken, bisekne" to rê weş yeno. Belkî zî ti metodê "Dîwarê Bêveng"î tercîh kena; dew'sê qiseykerdişî, bi qerardarîyêka sey cemedî sar ewnîyena çimanê kesê vera û bê ke yew qisey vajî, dima xo çarnena û şona. Yewna metodêko bi tesîr "Mertalê Mîzahî" yo; vera yew qiseyê xirabî cewabêko nêpawîyaye, komîk û absurd dayîş û quwetê destê zorbestî girewtiş o. Yan zî ti eşkena yewê mertalanê tewr biqîmetan, "Mertalê Dostanî" bi kar bîyarî; bi şîyayîşê hetê yew embazê xo yê îtimadî yan zî yew musnekarî ra destek waştiş, ti mojnenî ke ti bi tena nîya. Hîç yewê nînan ê bînî ra cor nîyo. Muhîm o yo ke, o wext ti bi karardişê kamcînî xo hîna bi emnîyet û hîna bi quwet hîs kena.

Komel de kulturê "çareyê sereyê xo bivîne" hîna serdest o ke, ma eşkenê peştî waştişî sey yew zayîfî yan zî meğlubîyet bivînê. La no, şaşîya tewr pîl a. Yew artêş bile wexto ke şer keno, yewîyanê cîyayan ra destek gêno. Mucadeleyê vera zorbestî zî wina yo. Vatîşê rewşe bi yew pîlê ke ti ey ra îtimad keno, bi yew musnekarî yan zî bi yew ezayê keyeyî, teslîmbîyayîş nîyo, eksê ney, tewrkerdişê yew mîttafîqê newe û hîna bi quwetî bi mucadeleyî yo. Keso ke ti ey rê vana eşkeno yew perspektîfê cîyayî bido to, yew rayîrê çareserî yo ke to nêdîyo bimojno to yan zî tena bi goşdayîşê to barê serê milanê to sivik bikero. Vîr ra meke, qehremanê tewr bi quwetî bile wext bi wext ê yê ke peştî wazenê.

Zorbestî, nêvana ti kî ya; senî ke ti ey rê cewab dana, a quwetê to tarîf kena. Seba karardişê ê quwetî yew formul çinî yo. Hinî wextî yew fişşayîş, yew qîrayîşî ra zêdêr veng vejeno. Hinî wextî yew ewnîyayîş, hezaran qiseyan ra tûjêr o. Mertalê tewr munasîbî xo rê bivîne, xo rê bike û qet meverde ke a sîyere to bitersna. Vengê to, vinderdişê to û tercîhê to, texmînê to ra zaf bi qîmetêr î. Hûn eşkenê fikrê xo bi rayîrê adresê ma yê e-mailî poffypuf@gmail.com ma de pare bikerê. E-mailê ke ameyî şirawitiş, gorê KVKK nêameyê parekerdiş. Eke hûn wazenê pare bibê, rica ken, ciya beyan bikerê.

Seba Dadîyan û Musnekaran Not: Wexto ke qeçekê şima bi yew mesela derheqê zorbestî de yeno hetê şima, dew'sê ke cade yew çareserî bidê ey, ey ra bipersê, "Ti wazena na rewşe de se bikerî?". Goş bidê ey û seba ke o quwetê xo keşf bikero, ey rê yew ca biterkê.