Yek ji demên herî westîner ên dêûbavtiyê, bêguman ew kêlî ne ku hûn nizanin li hember reftareke nexwestî ya zarokê xwe çi bikin. Dema ku li xwişk/brayê xwe dixe, xwarina xwe davêje, an bi hemû hêza xwe diqîre, berteka me ya yekem bi gelemperî li ser rawestandina reftarê ye: "Neke!", "Bes e!", "Here odeya xwe!". Her çend ev bertek wisa xuya bikin ku kêliyê xilas dikin, di demek dirêj de me dikişînin nav şerekî desthilatdariyê û zarokê me jî dikişînin nav hesta ku neyê fêmkirin. Baş e, gelo rêyek heye ku meriv ji vê xeleka bêdawî derkeve, hem dest bide dilê zarokê me û hem jî wî/wê hînî rastiyê bike? Bersiv di nêzîkatiyeke sade lê şoreşger de veşartî ye: Pêşî pêwendiyê deynin, paşê reftarê sererast bikin.

Ev prensîp li ser bingeha awayê xebata mejiyê zarokê ye. Dema ku zarokek, bi taybetî dema ku hestên mezin ên wekî hêrs, xemgînî, an tirsê dijî, beşa ramana mentiqî ya mejiyê wî (korteksa prefrontal) demkî ji kar dikeve. Mejiyê hestyarî (amîgdala) kontrolê digire dest. Dema ku ew di vê moda "şer bike an bireve" de ye, hûn çiqas ravekirinên mentiqî jê re bikin, çiqas ceza bidin wî/ê, mejiyê wî/ê ji bo fêrbûnê girtî ye. Gotinên we, ji bo wî/ê tenê dengekî vala ne. Di vê nuqteyê de ye ku danîna pêwendiyê, ango hîskirina ku hûn hestên wî/ê fêm dikin, wekî kilîtekê kar dike ku sîstema alarmê ya di mejiyê wî/ê de digire. Hevoka, "Ez dibînim ku tu çiqas hêrs bûyî ji ber ku hevalê te pêleystoka te girt," ne erêkirina reftarê ye, lê qebûlkirina rewabûna hestê ye. Ev qebûlkirina hêsan, peyama "Tu ne bi tenê yî, tu di ewlehiyê de yî, ez te fêm dikim," dide zarokê we û wî/ê dîsa vedigerîne rewşeke aram a hişê ku ew dikare bi mentiqî bifikire.

Dema ku hûn pêwendiyê deynin, tiştekî efsûnî diqewime: Zarokê we dest pê dike ku we ne wekî dijminekî, lê wekî hevalbendekî bibîne. Dîwarên parastinê dadikevin û deriyên hevkariyê vedibin. Piştî ku hesta wî/ê tê fêmkirin, ew amade ye ku li ser reftarê biaxive. Nêzîkatiyeke wekî, "Ez fêm dikim ku tu hêrs î, lê lêdan ne çareseriyeke rast e. Dema ku tu hêrs dibî em dikarin çi tiştên din bikin, em bi hev re bifikirin?" wî/ê dike beşek ji çareseriyê, ne ji pirsgirêkê. Ev ne tenê wî/ê hîn dike ku çi neke, lê her weha hîn dike ku çawa bi hestên dijwar re mijûl bibe. Ev rêbaz, berevajî tirs û veşartina ku ceza bi xwe re tîne, hestek berpirsiyariya navxweyî û empatiyê pêş dixe. Bi demê re, ew dibe kesek ku encamên kiryarên xwe baştir fêm dike û hestên xwe bi awayekî saxlemtir birêve dibe.

Pejirandina vê nêzîkatiyê, ne guherîneke ku di şevekê de çêbibe ye; sebir û pratîkê hewce dike. Carinan hûn dikarin westiyayî bin û vegerin ser adetên xwe yên kevn, û ev pir normal e. Ya girîng ew e ku hûn niyeta xwe nû bihêlin û her rojeke nû wekî derfeteke pratîkê bibînin. Bînin bîra xwe ku her kêliya "danîna pêwendiyê" veberhênanek e ku hûn di banka zîrekiya hestyarî ya zarokê xwe de dikin. Em pir dixwazin ku zehmetî û kêliyên serkeftinê yên ku hûn di vê rêwîtiyê de dijîn bibihîzin. Hûn dikarin ramanên xwe bi riya navnîşana me ya e-nameyê cguhasiptekin@gmail.com bi me re parve bikin. Dêûbavtî ne li ser bêkêmasîbûnê ye; ew li ser amadebûna ji bo danîna pêwendiyê ye. Û ev amadebûn, diyariya herî biqîmet e ku hûn dikarin bidin zarokê xwe.

E-nameyên ku tên şandin, li gorî zagonên parastina daneyên kesane nayên parve kirin. Heke hûn bixwazin ku e-nameya we bê parvekirin, ji kerema xwe vê yekê cuda diyar bikin.

Nîşe ji bo mamosteyan: Ev prensîp di rêveberiya polê de jî ecêban diafirîne. Hewldana ji bo danîna pêwendiyeke hestyarî bi xwendekarekî ku reftareke pirsgirêk nîşan dide re, dê îhtîmala hevkariya wî/ê bi awayekî berbiçav zêde bike.

Zazakî

Qaydeyo Zêrîn ê Sînoran Ronayîşî Seba Domanê Şima: Verî Dest Bierzê Qelbê Ey/Aye, Dima Ray Bimusnê Hereketê Ey/Aye

Yew lajê tewr westînayeyan ê ebeveynîye, bêguman o wext o ke şima nêzanê vera yew hereketê nêwaşteyî yê domanê xo se bikerê. Key ke brayê/waya xo rê dano piro, werdê xo erzeno, ya zî bi vengê berzî qîreno, reaksîyonê ma yo verên zafane vindarnayîşê hereketî ser o yo: "Meke!", "Bes ke!", "Şo oda xo!". Seba o lajî, no reaksîyon beno ke ma bixelisno, la demê dergî de ma kişneno mîyanê lecê quwete, domanê ma zî hîsê nêfamkerdîye de maneno. Başo, seba ke ma na rewşa xirabe ra bivejyê, hem dest bierzê qelbê domanê xo hem zî ey/aye hînî raştîye bikerê, rayîrêk esto? Cewab, mîyanê yew nêzdîbîyayîşê sade la şoreşgêrî de nimite yo: Verî têkilî rone, dima hereketî rast ke.

No prensîb, serê prensîbê gurwayîşê mezgê domanî de ronîşte yo. Yew doman, bi taybetî key ke hîsê pîlî sey hêrs, şikîyayîşê hêvî, ya zî ters ciwîyeno, qisimê mezgê ey/aye yo ke mentiqî fikirîyeno (korteksê prefrontalî) muweqeten kewno dewre teber. Mezgê hîsî (amîgdala) kontrolî gêno xo dest. Key ke no modê "lec bike ya zî reme" de yo, şima çiqa îzahatanê mentiqîyan bikerê, çiqa ceza bidê, mezgê ey/aye seba musayîşî girewte yo. Vateyê şima, seba ey/aye tena gurî ra îbaret ê. Tam na noxta de, têkilî ronayene, yanî hîskerdene ke şima hîsê ey/aye fam kenê, sey yew kilîtî kar keno ke sîstemê alarmê mezgê ey/aye vindarneno. Cumleya, "Ez vînena ke senî hêrs bîya ke embazê to kayîkerê to girewt," manaya oneykerdişê hereketî nê, belkî qebulkerdişê meşrûîyetê hîsî yo. No qebulkerdişo sade, domanê şima rê mesajê "Ti tena nîyê, ti emnîyet de yê, ez to fam kena," dano û ey/aye reyna ano halê mezgî yo sakîn ke tede eşkeno/eşkena mentiqî bifîkirîyo/bifîkirîya.

Key ke şima têkilî ronenê, çîyêko efsûnî qewimîyeno: Domanê şima dest pê keno ke şima sey reqîbî nê, sey yew hevalî bivîno. Dîwarê pawitişî war benê û keyberê hemkarîye abenê. Dima ke hîsê ey/aye yeno famkerdene, o/a amade yo/ya ke derheqê hereketî de qisey bikero/bikera. Yew nêzdîbîyayîşê sey, "Ez fam kena ke ti hêrs bîya la pirodayene çareserîyêka raşte nîya. Key ke ma hêrs benê, ma eşkenê bîn çi bikerê, pîya bifîkirîyê?" ey/aye keno parçeyêkê çareserî, nê ke parçeyêkê problemî. No, tena ey/aye hînî o nêkeno ke se nêkero, eynî wextî de hînî o keno ke senî eşkeno/eşkena bi hîsanê zorî sere bikero/bikera. No metod, eksê ters û nimitişî ke ceza ana, hîsê mesûlîyetê zereyî û empatî awan keno. Bi wextî, o/a beno/bena yew keso/kesa ke netîceyanê hereketanê xo deha weş fam keno/kena û hîsanê xo deha weş îdare keno/kena.

Qebulkerdişê nê nêzdîbîyayîşî, vurîyayîşêk nîyo ke yew şewe de bibo; sebir û pratîkî wazeno. Ge-ge şima westîyayeyî benê û ageyrenê edetanê xo yê kahanan ser, û no zaf normal o. Muhîm o yo ke, şima nîyetê xo teze bikerê û her roza newîye sey firsendêkê pratîkî bivînê. Vîrê xo mekerê ke her lajê "têkilî ronayîşî", yew yatirimo ke şima banqaya zekayê hîsî yê domanê xo rê kenê. Ma zaf wazenê ke zehmetî û lajanê serkewtişî ke şima nê seyahatî de ciwîyenê, bigoşdarî bikerê. Şima eşkenê fikranê xo bi rayîrê adresê ma yê e-mailî cguhasiptekin@gmail.com ma de pare bikerê. Ebeveynîye, mukemel bîyene nîya; amadebîyayîşê têkilî ronayene ya. Û no waştiş, xelata tewr biqîmeta ke şima eşkenê bidê domanê xo.

E-maîlê ke ameyî riştene, gorê qanûnanê pawitişê melumatê şexsîyan nêameyê parekerdene. Eke şima biwazê ke wa bêrê parekerdene, kerem kerê ca de îfade bikerê.

Not seba mamostayan: No prensîb, îdareyê sinife de zî harîqayan virazeno. Cehdkerdişê ke verî bi yew wendekarê ke hereketê problemîdarî musneno ra têkilîyêka hîsî bêro ronayene, îhtîmalê hemkarîya ey/aye zaf zêdneno.

Soranî

یاسای زێڕینی دانانی سنوور بۆ منداڵەکەت: سەرەتا دەست لە دڵی بدە، پاشان ئاراستەی ڕەفتاری بکە

یەکێک لە ماندووکەرترین ساتەکانی دایک و باوکایەتی، بێگومان ئەو ساتانەیە کە نازانیت لە بەرامبەر ڕەفتارێکی نەخوازراوی منداڵەکەتدا چی بکەیت. کاتێک لە خوشک یان براکەی دەدات، خواردنەکەی فڕێ دەدات، یان بە هەموو هێزی هاوار دەکات، یەکەم کاردانەوەی سروشتیمان زۆرجار تیشک دەخاتە سەر ڕاگرتنی ڕەفتارەکە: "مەکە!"، "بەسە!"، "بچۆ ژوورەکەت!". هەرچەندە ئەم کاردانەوانە لەوانەیە لەو ساتەدا فریادڕەس دەرکەون، بەڵام لە درێژخایەندا ئێمە دەخەنە ناو جەنگێکی دەسەڵاتەوە و منداڵەکەشمان تووشی هەستی تێنەگەیشتن دەکەن. باشە، ئایا ڕێگەیەک هەیە بۆ دەرچوون لەم بازنە خراپە، ڕێگەیەک کە هەم دەست لە دڵی منداڵەکەمان بدەین و هەم فێری ڕاستی بکەین؟ وەڵامەکە لە شێوازێکی سادە بەڵام شۆڕشگێڕانەدا خۆی حەشارداوە: سەرەتا پەیوەندی دروست بکە، پاشان ڕەفتارەکە ڕاست بکەرەوە.

ئەم بنەمایە لەسەر شێوازی کارکردنی مێشکی منداڵ دامەزراوە. کاتێک منداڵێک هەستی گەورە وەک تووڕەیی، نیگەرانی، یان ترس ئەزموون دەکات، بەشی لۆژیکی مێشکی (توێکڵی پێشەوەی مێشک) بە شێوەیەکی کاتی لە کار دەکەوێت. مێشکی سۆزداری (ئەمیگدالا) کۆنترۆڵ دەکات. لەم دۆخی "شەڕ بکە یان ڕابکە"دا، هەرچەندە ڕوونکردنەوەی لۆژیکی پێ بدەیت، هەرچەندە سزای بدەیت، مێشکی بۆ فێربوون داخراوە. قسەکانی تۆ بۆ ئەو تەنها ژاوەژاوێکە. لەم خاڵەدایە کە دروستکردنی پەیوەندی، واتە هەستپێکردنی ئەوەی کە تۆ لە هەستەکانی تێدەگەیت، وەک کلیلێک کاردەکات کە سیستەمی ئاگادارکەرەوەی مێشکی دادەخات. ڕستەی "دەبینم چەندە تووڕەیت کە هاوڕێکەت یارییەکەی لێ سەندیت،" پەسەندکردنی ڕەفتارەکە نییە، بەڵکو داننانە بە ڕەوایەتی هەستەکە. ئەم دانپێدانانە سادەیە، پەیامی "تۆ بە تەنها نیت، تۆ سەلامەتیت، من لێت تێدەگەم" بە منداڵەکەت دەدات و دەیگەڕێنێتەوە بۆ دۆخێکی ئارامی مێشک کە بتوانێت دیسانەوە بە لۆژیکی بیر بکاتەوە.

کاتێک پەیوەندی دروست دەکەیت، شتێکی ئەفسوناوی ڕوودەدات: منداڵەکەت دەست دەکات بە بینینی تۆ نەک وەک ڕکابەرێک، بەڵکو وەک هاوپەیمانێک. دیوارەکانی بەرگری دادەڕمێن و دەرگاکانی هاوکاری دەکرێنەوە. دوای ئەوەی لە هەستەکانی تێگەیشت، ئامادەیە قسە لەسەر ڕەفتارەکە بکات. شێوازێک وەک "لێت تێدەگەم کە تووڕەیت، بەڵام لێدان چارەسەرێکی ڕاست نییە. کاتێک تووڕە دەبیت چی دیکە دەتوانین بکەین، با پێکەوە بیری لێ بکەینەوە؟" وای لێدەکات ببێتە بەشێک لە چارەسەر، نەک بەشێک لە کێشەکە. ئەمە نەک تەنها فێری دەکات چی نەکات، بەڵکو فێری ئەوەشی دەکات کە چۆن مامەڵە لەگەڵ هەستە قورسەکاندا بکات. ئەم ڕێگایە، بە پێچەوانەی ترس و نهێنی کە سزا لەگەڵ خۆیدا دەیهێنێت، هەستێکی بەرپرسیارێتی ناوەکی و هاوسۆزی گەشە پێدەدات. بە تێپەڕبوونی کات، دەبێتە تاکێک کە باشتر لە دەرئەنجامی کردارەکانی خۆی تێدەگات و هەستەکانی بە شێوەیەکی تەندروستتر بەڕێوەدەبات.

وەرگرتنی ئەم شێوازە گۆڕانکارییەک نییە کە بە شەوێک ڕووبدات؛ پێویستی بە ئارامگرتن و پراکتیک هەیە. هەندێک جار لەوانەیە ماندوو بیت و بگەڕێیتەوە سەر خووە کۆنەکانت، و ئەمە زۆر ئاساییە. گرنگ ئەوەیە کە نیازەکەت نوێ بکەیتەوە و هەموو ڕۆژێکی نوێ وەک دەرفەتێک بۆ پراکتیک ببینیت. لەبیرت بێت کە هەر ساتێکی "دروستکردنی پەیوەندی" وەبەرهێنانێکە کە لە بانکی زیرەکی سۆزداری منداڵەکەتدا دەیکەیت. زۆر حەز دەکەین گوێبیستی ئەو سەختی و ساتانەی سەرکەوتن بین کە لەم گەشتەدا ئەزموونی دەکەیت. دەتوانن بیرۆکەکانی خۆتان لە ڕێگەی ئیمەیڵەکەمانەوە cguhasiptekin@gmail.com لەگەڵمان هاوبەش بکەن. دایک و باوکایەتی پەیوەست نییە بە بێ کەموکوڕی بوونەوە؛ بەڵکو پەیوەستە بە ئامادەیی بۆ دروستکردنی پەیوەندی. و ئەم ئامادەییە، بەنرخترین دیارییە کە دەتوانیت بیدەیت بە منداڵەکەت.

ئیمەیڵە نێردراوەکان بەپێی یاساکانی پاراستنی زانیاری کەسی بڵاو ناکرێنەوە. ئەگەر دەتانەوێت پۆستەکەتان بڵاو بکرێتەوە، تکایە بە جیا ئاماژەی پێ بدەن.

تێبینی بۆ مامۆستایان: ئەم بنەمایە لە بەڕێوەبردنی پۆلدا کاریگەرییەکی سەرسوڕهێنەری هەیە. هەوڵدان بۆ دروستکردنی پەیوەندییەکی سۆزداری لەگەڵ قوتابییەک کە ڕەفتاری کێشەداری هەیە، ئەگەری هاوکاری کردنی بە شێوەیەکی بەرچاو زیاد دەکات.