Malbat, dibistana yekem e ku bingeha pêşketina civakî û hestyarî ya zarokê diafirîne. Lêbelê zor û zehmetiyên ku jiyana nûjen bi xwe re tîne, di avahiya malbatê de guhertinên girîng çêdike û têgîna “malbata parçekirî” her ku diçe belavtir dibe. Bandorên vê rewşê li ser şiyanên civakî yên zarokan, hem ji bo dê û bavan hem jî ji bo perwerdekaran mijareke girîng e.

Teza lîsansa bilind a bi navê “Nirxandina Piralî ya Astên Şiyana Civakî ya Zarokên Xwedî Malbatên Parçekirî” ku di sala 2013an de ji aliyê Gülşah Kaya ve li Zanîngeha Yeditepeyê hatiye temamkirin, ji bo vê mijara hesas nêrîneke zanistî pêşkêş dike. Lêkolîn li ser 320 xwendekarên dibistana seretayî (5–10 salî) yên ku dê û bavên wan bi hev re an jî ji hev cuda dijîn, û li 7 dibistanên dewletê û 3 dibistanên taybet ên li navçeya Ataşehîr a Stenbolê dixwînin, hatiye meşandin. Di vê xebatê de, jêhatîbûnên civakî yên zarokan (têkiliyên nav-kesî, xweparastin, şiyanên akademîk) û reftarên civakî yên neyînî (êrîşkarî, dij-civakîbûn, rûxînerî) bi bikaranîna “Pîvana Reftara Civakî ya Dibistanê” ji aliyê mamosteyên polê ve hatine nirxandin.

Di analîza daneyan de, pêwendiya gelek guhêrbaran wek zayenda zarokan, temen, cureya dibistanê, asta perwerde û dahata dê û bavan bi şiyanên civakî re hatiye vekolîn. Encamên xebatê hin encamên girîng derdixin holê ku hin baweriyên pêşîn ên derbarê mijarê de dikevin nav pirsînê. Tê de hatiye tespîtkirin ku pûanên jêhatîbûna civakî ya xwendekarên keç li gorî xwendekarên kur bi awayekî watedar bilindtir e, û xwendekarên kur jî zêdetir reftarên civakî yên neyînî nîşan didin.

Her weha tê dîtin ku şiyanên civakî yên xwendekarên di dibistanên taybet de li gorî dibistanên dewletê zêdetir pêşketî ne. Asta sosyo-ekonomîk û perwerdeyî ya malbatê jî bi şiyanên civakî re têkiliyek erênî nîşan dide; her ku asta perwerde û dahata dê û bavan zêde dibe, lihevhatina civakî ya zarokan jî zêde dibe. Lêbelê encama herî balkêş a tezê ew e ku jiyana dê û bavan bi hev re an jî ji hev cuda, ji bilî pîvana “reftarên rûxîner”, li ser şiyanên civakî yên zarokan ji hêla îstatîstîkî ve cûdahiyeke watedar peyda nekiriye. Ev encam nîşan dide ku ne tenê cihêbûn, lê çawa têkiliya dê û bav bi zarok re tê birêvebirin, girîngtir e.

Di ronahiya van encaman de tê fêmkirin ku avahiya malbata parçekirî bi xwe nayê hesibandin wek faktoreke rîskê ya giştî ji bo zarokan. Tişta girîng piştgirîya hestyarî ya di pêvajoya perçebûna malbatê de, hevrêziya dê û bavan û parastina îstîqrarê di jiyana zarok de ye. Di vê xalê de girîng e ku dê û bav di vê pêvajoyê de piştgirîya profesyonel wergirin û li hember hewcedariyên hestyarî yên zarokan hesas bin. Erka perwerdekaran jî ew e ku zarokên di koma rîskê de zû tespît bikin û ji bo wan bernameyên piştgirîdar pêş bixin. Wek civak, pêwîst e em bala xwe ji etîketa “malbata parçekirî” veguherînin ser armanca sereke ya “zarokên saxlem” di her şert û mercan de.

Ji bo vê xebata hêja em spasiya Gülşah Kaya dikin. Hûn dikarin bi koda 349480 bi rêya www.tez.yok.gov.tr bigihîjin tevahiya tezê.