Gelo li mala we hevokên ku timî tên dubarekirin hene? "Ji kerema xwe jûra xwe bicivîne," "Bi xwişk/brayê xwe re şer neke," "Xwarina xwe xelas bike," "Ewqasî qîrîn neke!" Dema ku hûn van hevokan dibêjin, dibe ku carinan hûn ji xwe re dibêjin, "Wekî ku ez bi dîwêr re diaxivim." Dema ku hûn hîs dikin ku pirên ragihandinê yên di navbera we û zarokê/a we de xitimîne, û gotinên we ji guhekî dikevin û ji yê din derdikevin, dem dema rawestan û fikirînê ye. Dibe ku pirsgirêk ne di peyvên ku hûn hildibijêrin de be, lê di tevgerên we yên li pişt peyvên we de be. Ji ber ku rêbaza zêrîn a dêûbavtiyê hêsan e: Zarok guhdariya we nakin, ew temaşeyî we dikin. Ji bo wan, pirtûka dersê ya herî bi hêz, şêwaza jiyana we ye.

Zarok, ji kêliya ku ji dayik dibin, zanyarên biçûk in ku bi baldarîyeke nedîtî li derdora xwe temaşe dikin. Bi taybetî dêûbav, xala wan a referansê ya yekem û herî girîng in. Bi saya neuronên neynikê, ew şahî, tirs, hêrs û aramiya we mîna sponcekê dikişînin nav xwe. Her çend hûn pê nizanibin jî, lêdana we li dîreksiyonê dema ku hûn di trafîkê de asê dimînin, axaftina we ya nazik bi hevalekî/ê re li ser telefonê, hewildana we ya ji nû ve li hember têkçûnekê li şûna devjêberdanê, an jî tevgereke we ya evînî ya li hember hevjînê/a xwe, di hişê wan de wekî qalibên tevgerê tên kodkirin. Ev "mufredata nedîtbar" a dêûbavtiyê ye û bi gelemperî ya herî mayînde ye. Gotina "Duristî girîng e" dema ku hûn pereyê zêde yê ku li kasayê hatiye dayîn dixin berîka xwe, di hişê zarok de di navbera peyvan û kiryaran de nakokiyeke kûr diafirîne. Di vê nakokiyê de, her dem kiryar bi ser dikevin.

Dibe ku ev rewş ji bo dêûbavan wekî zextekê xuya bike, lê di rastiyê de derfeteke mezin e. Ne hewce ye ku hûn bêkêmasî bin. Kes ne bêkêmasî ye. Ya girîng ew e ku hûn "bûyîna mînak a bi zanebûn" pêk bînin. Ev tê wateya haydarbûna ji tevgerên xwe, hewldana ji bo domdariyê û ya herî girîng, nîşandana fezîleta pejirandina xeletiyên xwe. Mînakî, lêborîna ji zarokê/a xwe piştî ku we lê qîriya, ne tenê fêrî wî/wê dike ku qîrîn çewt e, lê her weha ku mirov dikarin xeletiyan bikin û girtina berpirsiyariyê çiqas bi qîmet e. Heke hûn dixwazin ew pirtûkan bixwîne, bihêlin bila ew we bi pirtûkekê di destê we de bibîne. Heke hûn hêvî dikin ku ew empatî bike, nîşan bidin ku hûn jî hestên wî/wê fêm dikin. Heke hûn dixwazin ku ew bibe kesekî/e ku li çareseriyan digere, li hember pirsgirêkên xwe, li şûna gazinan, hewldana xwe ya ji bo dîtina çareseriyê nîşanî wî/wê bidin.

Avakirina karakterê zarokê/a we ne di kêliyên ku hûn gotarên mezin didin de, lê di kêliyên rojane yên herî asayî de pêk tê. Ew di strana ku hûn dema firaqan dişon distrên de, di dilovaniya ku hûn nîşanî heywanekî didin de, û di wê pênc deqîqeya dema bi kalîte de ku hûn jê re vediqetînin her çend hûn ji kar westiyayî vegerin jî, veşartî ye. Baş e, şewqên li mala we çawa ne? We ferq kiriye ku kîjan tevgerên we di zarokê/a we de vedidin? Hûn dikarin ramanên xwe bi rêya navnîşana me ya mailê cguhasiptekin@gmail.com bi me re parve bikin. Bînin bîra xwe, heke dêûbavtî wezîfeyeke mamostetiyê be, materyalê herî bi bandor ê ku hûn bikar tînin hûn bi xwe ne. Heke hûn dixwazin zarokê/a we di pêşerojê de bibe mirovekî/e çawa, ji îro pê ve dest pê bikin bibin ew mirov. Pira herî saxlem a di navbera we de ne bi peyvan, lê bi dilpakîya ku ji dil tê û bi tevgeran tê nîşandan, tê avakirin.

Mailên ku tên şandin li gorî KVKK'yê nayên parvekirin, heke hûn bixwazin bên parvekirin, ji kerema xwe vê yekê cuda diyar bikin.

Nîşe ji bo Mamosteyan: Ev prensîp di her kêliya we ya li polê de jî derbasdar e. Xwendekarên we, ji agahiyên ku hûn hîn dikin bêtir, bi temaşekirina hewesa we ya ji bo fêrbûnê, sebra we û hesta we ya edaletê fêr dibin.

Soranî

منداڵان گوێت لێناگرن، بەڵکو سەیرت دەکەن: بەهێزترین یاسای پەروەردەکردن، بوون بە پێشەنگ

ئایا لە ماڵەکەتاندا هەندێک ڕستە هەن کە بەردەوام دووبارە دەبنەوە؟ "تکایە ژوورەکەت خاوێن بکەرەوە،" "لەگەڵ خوشک/براکەت شەڕ مەکە،" "خواردنەکەت تەواو بکە،" "ئەوەندە هاوار مەکە!" لە کاتی گوتنی ئەم ڕستانەدا، ڕەنگە هەندێک جار لە دڵی خۆتدا بڵێیت، "وەک ئەوەی قسە بۆ دیوار بکەم." کاتێک هەست دەکەیت پردەکانی پەیوەندی نێوان تۆ و منداڵەکەت گیراون و قسەکانت لە گوێیەکییەوە دەچنە ژوورەوە و لەوی تریانەوە دەچنە دەرەوە، کاتی ئەوە هاتووە بوەستیت و بیر بکەیتەوە. ڕەنگە کێشەکە لەو وشانەدا نەبێت کە هەڵیدەبژێریت، بەڵکو لەو کردارانەدابێت کە لە پشتی ووشەکانتەوەن. چونکە یاسا زێڕینەکەی پەروەردە ئاسانە: منداڵان گوێت لێناگرن، ئەوان سەیرت دەکەن. بۆ ئەوان، بەهێزترین کتێبی خوێندن، شێوازی ژیانی تۆیە.

منداڵان، هەر لە ساتی لەدایکبوونیانەوە، زانایانی بچووکن کە بە وردبینییەکی سەرسوڕهێنەرەوە چاودێری دەوروبەری خۆیان دەکەن. بەتایبەتی دایک و باوکان، یەکەم و گرنگترین خاڵی سەرچاوەی ئەوانن. بەهۆی دەمارە خانە ئاوێنەییەکانەوە، ئەوان خۆشی، ترس، تووڕەیی و ئارامیی ئێوە وەک ئیسفەنجێک هەڵدەمژن. تەنانەت ئەگەر ئاگاداریش نەبیت، لێدانت لە سوکانی ئۆتۆمبێل کاتێک لە ترافیکدا گیر دەخۆیت، قسەکردنی بەڕێزت لەگەڵ هاوڕێیەکدا لە تەلەفوندا، هەوڵدانەوەت دوای شکستێک لە جیاتی وازهێنان، یان جوڵەیەکی خۆشەویستانەت بەرامبەر هاوسەرەکەت، هەموویان وەک نەخشەی ڕەفتار لە مێشکیاندا کۆد دەکرێن. ئەمە "پرۆگرامی خوێندنی شاراوە"ی پەروەردەیە و زۆربەی کات هەمیشەییترینە. وتنی "ڕاستگۆیی گرنگە" لە کاتێکدا پاشماوەی پارەی زیادەی کاشێرەکە دەخەیتە گیرفانتەوە، ناکۆکییەکی قووڵ لە نێوان وشە و کرداردا لە مێشکی منداڵدا دروست دەکات. لەم ناکۆکییەدا، هەمیشە کردارەکان سەردەکەون.

ئەم بارودۆخە ڕەنگە وەک فشارێک بۆ دایک و باوکان دەربکەوێت، بەڵام لە ڕاستیدا دەرفەتێکی گەورەیە. پێویست ناکات تۆ نموونەیی بیت. هیچ کەس نموونەیی نییە. ئەوەی گرنگە، پراکتیزەکردنی "پێشەنگایەتیی هۆشیارانە"یە. ئەمەش واتە ئاگاداربوون لە ڕەفتارەکانی خۆت، هەوڵدان بۆ جێگیربوون، و گرنگتر لە هەمووی، نیشاندانی فەزیلەتی داننان بە هەڵەدا کاتێک هەڵە دەکەیت. بۆ نموونە، داوای لێبوردنکردن لە منداڵەکەت دوای ئەوەی هاوارت بەسەردا کرد، نەک تەنها ئەوەی فێر دەکات کە هاوارکردن هەڵەیە، بەڵکو ئەوەشی فێر دەکات کە مرۆڤەکان دەتوانن هەڵە بکەن و بەرپرسیارێتی هەڵگرتن چەندە بەنرخە. ئەگەر دەتەوێت کتێب بخوێنێتەوە، با بتبینێت کتێبێک بە دەستتەوەیە. ئەگەر چاوەڕێی ئەوەی لێ دەکەیت هەستی هاوسۆزی هەبێت، نیشانی بدە کە تۆش لە هەستەکانی تێدەگەیت. ئەگەر ئارەزوو دەکەیت ببێت بە کەسێکی چارەسەرخواز، لە بەرامبەر کێشەکانی خۆتدا، لە جیاتی سکاڵاکردن، هەوڵدانی خۆت بۆ دۆزینەوەی چارەسەر نیشان بدە.

کەسایەتی منداڵەکەت لەو ساتانەدا دروست نابێت کە وتاری گەورەی بۆ دەدەیت، بەڵکو لە ئاساییترین ساتەکانی ڕۆژانەدا دروست دەبێت. لەو گۆرانییەی کە لە کاتی قاپ شوشتندا دەیڵێیتەوە، لەو سۆزەی کە بۆ ئاژەڵێکی نیشانی دەدەیت، و لەو پێنج خولەکە کاتە بەنرخەی کە بۆی تەرخانی دەکەیت تەنانەت کاتێک بە ماندوویی لە کار دەگەڕێیتەوە، شاردراوەتەوە. باشە، ڕەنگدانەوەکانی ماڵی ئێوە چۆنن؟ ئایا تێبینی کام لە ڕەفتارەکانت کردووە کە لە منداڵەکەتدا دەنگ دەداتەوە؟ دەتوانن بیرۆکەکانتان لە ڕێگەی ئیمەیڵەکەمانەوە cguhasiptekin@gmail.com لەگەڵماندا هاوبەش بکەن. لەبیرتان بێت، ئەگەر پەروەردە ئەرکی مامۆستایەتی بێت، کاریگەرترین کەرەستە کە بەکاریدەهێنیت، خودی خۆتیت. ئەگەر دەتەوێت منداڵەکەت لە داهاتوودا ببێت بە چ جۆرە کەسێک، هەر لە ئەمڕۆوە دەست بکە بە بوون بەو کەسە. پتەوترین پردی نێوانتان بە وشە دروست ناکرێت، بەڵکو بەو دڵسۆزییەی کە لە دڵەوە دێت و بە کردار نیشان دەدرێت، دروست دەکرێت.

ئیمەیڵە نێردراوەکان بەپێی یاسای پاراستنی زانیارییە کەسییەکان (KVKK) بڵاو ناکرێنەوە، تکایە ئەگەر دەتانەوێت بڵاو بکرێتەوە، بە جیا ئاماژەی پێ بدەن.

تێبینی بۆ مامۆستایان: ئەم بنەمایە لە هەموو ساتێکی ئێوەشدا لە پۆلدا ڕاستە. قوتابیەکانتان، زیاتر لەو زانیارییەی کە فێریان دەکەیت، لە ڕێگەی سەیرکردنی حەزی ئێوە بۆ فێربوون، ئارامیتان و هەستی دادپەروەریتانەوە فێر دەبن.

Zazakî

Domanî Goşdarîya Şima Nêkenê, Şima Temaşe Kenê: Qaydeyê Dêûbavîye yo Tewr Quwetin Rol Modelîye

Keyeyê şima de cumleyê ke tim û tim vajîyenê estê? "Rica keno, odaya xo arê bike," "Bira/waya xo de dewa meke," "Werdê xo biwere," "Hende meqîre!" Wexto ke şima nê cumleyan vanê, beno ke wextanê xo de xo bi xo vajê, "Sankî ez dîwarî de qisey kena/keno." Wexto ke şima hîs kenê ke pirdê îletîşîmî yê mîyanê şima û domanê şima de qefilîyayê, û qiseyê şima yew goşî ra kewenê û goşo bîn ra vejîyenê, tam wextê vindertiş û fikirîyayîşî yo. Beno ke problem kelîmeyanê ke şima weçînenê de nîyo, belkî hereketanê şima yê ke peyê kelîmeyanê şima de vîndenê de yo. Çimkî qaydeyê zêrînî yê dêûbavîye rehet o: Domanî goşdarîya şima nêkenê, êyî şima temaşe kenê. Seba înan, kitabê dersî yo tewr bihêz, şeklê cuyayîşê şima yo.

Domanî, wexto ke yenê dinya, zanyarê qijkek ê ke bi dîqetêko heyran derûdorê xo temaşe kenê. Bi taybetî dê û bavî, nuqtaya înan a referansî ya yewin û tewr muhîm ê. Saya noronanê neynikî ra, êyî şahî, ters, hêrs û sakînîya şima sey yew sungerî ancenê zereyê xo. Heto bîn ra şima ferq nêkenê zî, wexto ke şima trafîk de manenê û danê dîreksîyonî ro, wexto ke şima telefon de yew embazê/e xo de bi nezaket qisey kenê, wexto ke şima vera yew neserkeftişî de cayê pes kerdişî de newe ra tesel kenê, yan zî yew jestê şima yo bihesret vera hemserê/a şima, zihnê înan de sey qalibê hereketan kod benê. No, "mufredato nêasayox" o yê dêûbavîye û zafane tewr daîmî yo. Vatişê "Duristî muhîm a" la heman wext de pereyo zêde ke kasîyer dayo, eştîşê cebê xo, zihnê domanî de mîyanê kelîmeyan û kerdişan de yew çatişmayo xorîn virazeno. Nê çatişmayî de serkewte, her wext kerdişî benê.

Na rewşe, seba dêûbavan beno ke sey yew zextî biaso, la bi rastî firsendêko pîl o. Mecbûr nîyê ke şima mukemel bê. Kes mukemel nîyo. Çîyo muhîm, "rol modelîya bi zanayîş" o. Mana ney, ferqê hereketanê xo de biyayîş, xîretkerdişê seba timî bîyayîş û tewr muhîm, wexto ke şima xeta kenê, erdemê qebulkerdişê ney mojnayîş o. Mesela, dima ke şima domanê xo rê qîray, ey/ay ra ozur waştiş, tena nêmojneno ke qîrayîş şaş o, eynî wext de mojneno ke merdim eşkeno xeta bikero û mesulîyet girewtiş senî ercîyaye yo. Eke şima wazenê ke o/a kitab biwano/e, biverdê ke o/a şima bi yew kitabî destê şima de bivîno/a. Eke şima pawenê ke o/a empatî bikero/a, şima zî bimojnê ke şima hîsanê ey/ay fam kenê. Eke şima wazenê ke o/a bibo/a kesêko/a çareserî-rê-meylî, vera pirsgirêkanê xo de cayê şîkayetî de, cigêrayîşê xo yê çareserîye ey/ay rê bimusnê.

Karakterê domanê şima, wextanê ke şima nutqanê pîlan ancenê de nê, wextanê rojaneyan ê tewr normalan de yeno awankerdiş. Kîlame de ke şima wextê şutenê firaqan de vanê, şefqatî de ke şima heywanêk rê mojnenê, û o panc deqeyanê wexto biqalîte de ke şima ey/ay rê cîya kenê herçiqas şima kar ra kîflet ameybê zî, nimitî yo. Baş, yansîmayê keyeyê şima senî yê? Şima ferq kerdo ke kamcîn hereketê şima domanê şima de veng danê? Şima eşkenê fikranê xo bi rayîrê adresê ma yê mailî cguhasiptekin@gmail.com ma de pare bikerê. Bîyarê xo vîrî, eke dêûbavîye wezîfeyê mamostayîye bo, materyalo tewr bitesîr ke şima xebitnenê, şima bi xo yê. Eke şima wazenê ke domanê şima ameyox de bibo/a kesêko/a senîn, ewro ra dest pêbikerê û bibê o/a merdim. Pirdo tewr saxlem o mîyanê şima de, bi qiseyan nê, bi samîmîyeto ke zerî ra yeno û bi hereketan mojîyeno, awan beno.

Mailê ke yenê şirawitiş, goreyê KVKK'yî nînê parekerdiş. Eke şima wazenê ke bêrê parekerdiş, rica keno cîya bivajê.

Not seba Mamostayan: No prensîp, her wextê şima yê sinife de zî derbazdar o. Wendekarê şima, zanayîşo ke şima musnenê ra zêde, bi temaşekerdişê hewesê şima yê musayîşî, sebrê şima û hîsê şima yê edaletî ra musenê.